استرس شغلی

نگارش: رضا دولتيار باستانی

تعريف استرس

پژوهشگراني كه استرس و رابطه آن با بهداشت رواني را مطالعه كرده اند، از استرس تعاريف زيادي ارائه داده اند سليه، كه تحقيقات و نوشته هاي او درباره استرس از اهميت ويژه اي برخوردار است، استرس را چنين تعريف مي كند: مجموعه واكنشهاي غير اختصاصي ارگانيسم در مقابل هر نوع تقاضاي سازگاري از آن. مثال زير مطلب را روشنتر مي كند. اگر در چله تابستان فوتبال بازي كنيم، بدن ما با سرعت بخشيدن به ضربان قلب و تنفس و با تحريك غدد مولد عرق واكنش نشان خواهد داد. اگر ده دقيقه مانده به شروع كلاس مطلع شويم كه بايد گزارش تحقيقي خود را همين امروز تحويل دهيم تعداد ضربانهاي قلب و آهنگ تنفس افزايش خواهد يافت و عرق سرد سر تا پاي وجود ما را خواهد گرفت. بدين ترتيب، مي توان گفت: استرس عبارت از يك واكنش جسمي است كه به دنبال يك تحريك دروني (شناختي) يا بيروني (محيطي) به وجود مي آيد. محركي كه استرس به وجود مي آورد، عامل استرس زا ناميده مي شود.

پيامدهاي استرس: واكنشهاي ارگانيسم

اين كه علت استرس رواني باشد يا جسماني خيلي مهم نيست. وقتي در حال استرس هستيم بدن تعداد زيادي تغييرات فيزيولوژيك كوچك و بزرگ تحمل مي كند. مهمترين اين تغييرات كه
مي تواند مقاومت بدن در مقابل بيماريها را تضعيف كند، آنهايي است كه به وسيله دستگاه عصبي خودكار (سمپاتيك و پاراسمپاتيك) تنظيم مي شود.

آثار فيزيولوژيك استرس

در استرس ضعيف، دستگاه پاراسمپاتيك سرعت ضربان قلب را كاهش مي دهد وفشار خون را پايين مي آورد، در حالي كه، حركات ماهيچه اي معده و روده را افزايش مي دهد. بدين ترتيب، ارگانيسم مي تواند انرژي لازم را نگهدارد، مواد غذايي را جذب كند، عملكرد طبيعي داشته باشد و نهايتاً از نظر بهداشت رواني در حالت بهنجار به سر برد. در شرايط استرس زا، دستگاه سمپاتيك فعال مي شود. بدين صورت كه تعداد ضربانهاي قلب و تعداد نفس كشيدنها را افزايش مي دهد فشار خون و ماهيچه اي را بالا مي برد حركات ماهيچه اي معده را كند و رگهاي خوني را منقبض مي كند وبرخي هورمونها از جمله آدرنالين و كرتيزول را آزاد مي سازد. اين هورمونها چربيها را به جريان خون وارد مي كنندو در نتيجه براي ارگانيسم انرژي فراهم مي آورند.

استرس و دستگاه ايمني

تغييرات فيزيولوژيك ناشي از استرس مي توانند فعاليت دستگاه ايمني بدن را مختل كنند. اگر دستگاه ايمني به طور طبيعي به فعاليت خود ادامه دهد، بيماريها را رديابي خواهد كرد و ارگانيسم را سالم نگه خواهد داشت. برعكس، تضعيف دستگاه ايمني، بدن را براي ابتلاء به تعداد زيادي از بيماريهاي جسمي و رواني آماده خواهد كرد. مطالعات نشان ميدهد كه استرسهاي شديد، مثل عزا، جراحي و محروميت از خواب، در دستگاه ايمني بدن تغيير شكلهايي به وجود مي آورند. بين اين تغيير شكلها و ميزان بالاي هورمونهاي ناشي از استرس، مثل اپي نفرين، نوراپي نفرين و كورتيزول، رابطه پيدا شده است. به نظر مي رسد كه حضور اين هورمونها معمولاً پيش از تضعيف دستگاه ايمني و بروز بيماريهاي عفوني صورت مي گيرد.

بنابراين، احتمال دارد كه ما تنها به دليل تحمل استرس شديد، به گريپ يا زكام مبتلا شويم. در واقع نتايج تحقيقات انجام شده به وسيله كوهن و همكاران او (1991) نشان مي دهد كه استرس به ضعف تدريجي دستگاه ايمني و آسيب پذيري از ويروس زكام كمك مي كند. به نظر مي رسد كه استرس، خط مقدم دفاعي ارگانيسم را، كه از نفوذ ويروس به جريان خون جلوگيري مي كند، در هم مي كوبد. جاي ترديد ندارد كه زكام، اثر خستگي و كسل كنندگي دارد، اما زندگي بيمار را به خطر نمي اندازد. با اين همه، استرس شديد و ضعف روحيه مي تواند زمينه را براي رشد بيماريهاي خطرناك مثل سرطان يا بيماريهاي قلبي همان طور كه در بحث بعدي خواهيم ديد، مساعد كند. 

IOP.IR , All Right reserved;2004-2005